นิยามและองค์ประกอบทางเทคนิคของหน่วยผลิตเคลื่อนที่ (OB)

ระบบรถ OB หรือ Outside Broadcast เป็นรถยต์ที่มีกระบวนการจัดการถ่ายทอดสดที่มีความซับซ้อน จากต้องจัดการกับแหล่งสัญญาณกล้องจำนวนมาก (Multi-camera) เพื่อสร้างประสบการณ์การรับชมที่หลากหลายและต่อเนื่อง  การใช้ระบบสวิตช่วยให้ผู้กำกับสามารถเลือกมุมกล้องที่เหมาะสมที่สุดในแต่ละวินาที เช่น ภาพมุมกว้างเพื่อแสดงบรรยากาศของสนามแข่งขัน หรือภาพโคลสอัปเพื่อแสดงอารมณ์ของวิทยากรในงานสัมมนา  โครงสร้างพื้นฐานภายในรถ OB ถูกออกแบบมาเพื่อความปลอดภัยและความเสถียรของสัญญาณเป็นอันดับแรก

    วิวัฒนาการและการใช้งาน Outside Broadcasting ในระดับสากล

ประวัติศาสตร์ของ Outside Broadcast เริ่มต้นขึ้นในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ก่อนที่จะขยายตัวเข้าสู่ยุคโทรทัศน์. พัฒนาการของ OB มักจะควบคู่ไปกับเหตุการณ์สำคัญของมนุษยชาติ ซึ่งทำหน้าที่เป็นแรงขับเคลื่อนให้เกิดนวัตกรรมทางเทคโนโลยีใหม่ๆ

    ยุคบุกเบิกและโทรทัศน์ขาวดำ (ค.ศ. 1920 - 1950)

การถ่ายทอดสดนอกสถานที่ครั้งแรกของโลกเกิดขึ้นในรูปแบบวิทยุเมื่อปี ค.ศ. 1923 โดย BBC ได้ถ่ายทอดการแสดงโอเปร่าเรื่อง The Magic Flute จากโรงละคร Royal Opera House ในลอนดอน.2 ต่อมาในยุคโทรทัศน์ BBC ได้เริ่มทดลองถ่ายทอดสดภาพจากสวนสาธารณะ Alexandra Palace ในปี ค.ศ. 1936 ซึ่งถือเป็นจุดเริ่มต้นของการนำกล้องโทรทัศน์ออกจากสตูดิโอ. หมุดหมายที่สำคัญที่สุดในยุคนี้คือการถ่ายทอดสดพระราชพิธีบรมราชาภิเษกของสมเด็จพระเจ้าจอร์จที่ 6 ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1937 โดยใช้รถ OB คันแรกของโลกที่ชื่อว่า MCR 1 (Mobile Control Room 1)

ในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 การถ่ายทอดสดกีฬาโอลิมปิกฤดูร้อนปี ค.ศ. 1948 ที่ลอนดอน กลายเป็นเหตุการณ์ที่กระตุ้นให้เทคโนโลยี OB พัฒนาอย่างรวดเร็ว เนื่องจากความต้องการรับชมการแข่งขันสดๆ จากขอบสนามมีเพิ่มมากขึ้น.ในยุคนี้ อุปกรณ์ส่วนใหญ่ยังมีขนาดใหญ่ หนัก และต้องใช้พลังงานไฟฟ้ามหาศาล รวมถึงต้องใช้เทคโนโลยีไมโครเวฟในการส่งสัญญาณกลับไปยังสถานีส่งหลัก

ยุคการเปลี่ยนผ่านสู่ระบบสีและการสื่อสารดาวเทียม (ค.ศ. 1960 - 1980)

ทศวรรษที่ 1960 คือยุคแห่งการปฏิวัติของระบบ OB ด้วยการนำระบบส่งสัญญาณผ่านดาวเทียมมาใช้งาน ทำให้การถ่ายทอดสดข้ามทวีปกลายเป็นความจริง เหตุการณ์ประวัติศาสตร์ที่แสดงถึงแสนยานุภาพของเทคโนโลยีนี้คือการถ่ายทอดสดภารกิจอะพอลโล 11 ที่มนุษย์ก้าวเหยียบบนดวงจันทร์ในปี ค.ศ. 1969 ซึ่งมีผู้ชมทั่วโลกกว่า 600 ล้านคน

ในส่วนของอุปกรณ์ภาพสี BBC ได้เริ่มให้บริการโทรทัศน์สีอย่างเป็นทางการในปี ค.ศ. 1967 ณ การแข่งขันเทนนิสวิมเบิลดัน โดยมีการพัฒนารถ OB รุ่นใหม่ที่เรียกว่า Type 2 Colour Mobile Control Room ซึ่งสามารถรองรับกล้องสีได้ถึง 6 ช่องสัญญาณ. นอกจากนี้ ในปี ค.ศ. 1963 ระบบ Instant Replay หรือการฉายภาพช้าได้ถูกนำมาใช้ครั้งแรกในการแข่งขันฟุตบอลระหว่างโรงเรียนทหารบกและทหารเรือของสหรัฐฯ โดยผู้กำกับ Tony Verna ซึ่งเปลี่ยนรูปแบบการชมกีฬาไปตลอดกาล.

ยุคดิจิทัลและความคมชัดสูง (ค.ศ. 1990 - ปัจจุบัน)

เมื่อก้าวเข้าสู่คริสต์ทศวรรษ 1990 อุตสาหกรรมโทรทัศน์เริ่มเปลี่ยนผ่านจากระบบแอนะล็อกสู่ระบบดิจิทัล ส่งผลให้รถ OB มีความสามารถในการประมวลผลที่ซับซ้อนขึ้นในขนาดที่เล็กลง. การมาถึงของระบบความคมชัดสูง (HD) ในทศวรรษที่ 2000 และระบบ 4K UHD ในทศวรรษที่ 2010 ทำให้ความต้องการแบนด์วิดท์ในการส่งสัญญาณเพิ่มขึ้นมหาศาล. รถ OB ยุคใหม่จึงเปลี่ยนจากการใช้สายสัญญาณทองแดง (Coaxial) มาเป็นสายไฟเบอร์ออปติก (Fiber Optic) เพื่อรองรับข้อมูลปริมาณมหาศาลโดยไม่มีการสูญเสียคุณภาพ.

     คือสัญญาณภาพมาตรฐานที่ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อให้คนทำงานด้านวิดีโอ กล้อง และโทรทัศน์ ใช้ตรวจสอบว่า "สีและแสง" ที่กำลังแสดงผลอยู่นั้น ถูกต้องตามมาตรฐานสากลหรือไม่

เพื่อให้เห็นภาพชัดเจน ผมสรุปหัวใจสำคัญของ Color Bar ไว้ดังนี้ครับ:

ทำไมต้องมี Color Bar?

ลองนึกภาพว่าถ้าหน้าจอมอนิเตอร์ของคนตัดต่อสีอมแดง แต่หน้าจอของสถานีส่งออกอากาศสีอมเขียว คนดูทางบ้านก็จะเห็นสีที่เพี้ยนไปหมด ดังนั้น Color Bar จึงทำหน้าที่เป็น "จุดอ้างอิง (Reference)" ให้ทุกคนปรับหน้าจอให้ตรงกัน

ส่วนประกอบสำคัญ (ที่คุณมักจะเห็นบ่อยๆ)

Color Bar ไม่ได้มีแค่สีเรียงกันสวยงาม แต่ละส่วนมีหน้าที่เฉพาะ:

แถบสี 7 สีด้านบน: (ขาว, เหลือง, ฟ้า, เขียว, ชมพู, แดง, น้ำเงิน) ใช้เช็กความถูกต้องของเฉดสี (Hue) และความสดของสี (Saturation)

แถบสีดำด้านล่าง (PLUGE): เป็นแถบสีดำ 3 ระดับที่ไล่ความมืด ใช้สำหรับปรับ Brightness (ความมืด-สว่าง) เพื่อให้มั่นใจว่าสีดำในวิดีโอจะไม่จมหายไปหรือสว่างจนกลายเป็นสีเทา

เสียงตื๊ดยาวๆ (Test Tone): มักมาคู่กับ Color Bar เพื่อใช้วัดระดับความดังของเสียง (Audio Level) ให้ไม่เบาหรือพีคจนเกินไป

สถานการณ์ที่เราจะเห็น Color Bar

ก่อนเริ่มรายการ: ในสมัยก่อน (หรือในระบบไฟล์ส่งงานปัจจุบัน) จะมี Color Bar ขึ้นประมาณ 30-60 วินาทีที่ต้นม้วน/ต้นไฟล์

ตอนสัญญาณขัดข้อง: เมื่อสถานีไม่สามารถส่งสัญญาณภาพปกติได้ ระบบจะปล่อย Color Bar ออกมาแทนเพื่อให้รู้ว่า "ระบบส่งสัญญาณยังทำงานอยู่ แต่ไม่มีภาพจากต้นทาง"

การตั้งค่ากล้อง: เมื่อใช้กล้องหลายตัวถ่ายงานเดียวกัน ช่างภาพจะเปิด Color Bar เพื่อปรับสีของกล้องทุกตัวให้ตรงกันก่อนเริ่มถ่าย

     เพื่อความคล่องตัวในการรายงานข่าว โดยเฉพาะข่าวการปะทะ ของทหารไทย - กัมพูชา    ปัจจุบัน นอกเหนือจากรถ OB (Outside Broadcasting), ระบบส่งสัญญาณภาพผ่านดาวเทียม, และ การส่งสัญญาฯผ่าน Fiber Optic แล้ว วงการโทรทัศน์ไทยได้หันมาใช้เทคโนโลยีที่เน้นความคล่องตัว (Mobility) และต้นทุนที่ต่ำกว่าผ่านระบบเครือข่ายอินเทอร์เน็ตและไร้สายเป็นหลัก

นี่คือ 3 วิธีการหลักที่สถานีโทรทัศน์ใช้ส่งภาพสดในปัจจุบัน:

      ระบบรวมสัญญาณอินเทอร์เน็ต (Cellular Bonding Technology)

นี่คือวิธีการที่ นิยมที่สุด สำหรับงานข่าวภาคสนาม (ENG - Electronic News Gathering) ในไทยปัจจุบัน เพราะมีความคล่องตัวสูงมาก ทดแทนรถ OB ได้ในหลายสถานการณ์

หลักการทำงาน: อุปกรณ์นี้ (มักอยู่ในรูปแบบเป้สะพายหลังหรือติดหัวกล้อง) จะทำหน้าที่รวมความเร็วอินเทอร์เน็ตจาก SIM Card หลายๆ ค่ายพร้อมกัน (เช่น ใส่ซิม AIS, True, DTAC รวมกัน 4-8 ซิม) ร่วมกับ Wi-Fi และ LAN เพื่อสร้าง "ท่อส่งข้อมูล" ขนาดใหญ่ที่เสถียรที่สุดในการส่งภาพกลับสถานี

อุปกรณ์ที่ใช้: แบรนด์มาตรฐานที่สถานีข่าวไทยใช้กันแพร่หลายคือ LiveU และ TVU

ข้อดี: นักข่าวสามารถรายงานสดได้ทันทีจากทุกที่ที่มีสัญญาณโทรศัพท์ ไม่ต้องจองคิวรถดาวเทียม

ความเกี่ยวข้องกับ 5G: ในปัจจุบันอุปกรณ์ Bonding รุ่นใหม่รองรับ 5G ทำให้ส่งภาพความละเอียดสูง (4K) ได้ลื่นไหลขึ้นมาก

       การส่งผ่านโปรโตคอล SRT (Secure Reliable Transport)

เป็นเทคโนโลยีที่กำลังเข้ามาแทนที่การส่งแบบเดิมในงานโปรดักชั่นและงานอีเวนต์ โดยใช้ อินเทอร์เน็ต (Public Internet) แต่มีความเสถียรสูง

หลักการทำงาน: เป็นการส่งสัญญาณภาพผ่านอินเทอร์เน็ตบ้านหรือออฟฟิศปกติ แต่ใช้โปรโตคอลพิเศษที่ชื่อว่า SRT ซึ่งถูกออกแบบมาเพื่อแก้ปัญหาภาพกระตุกหรือสัญญาณหาย (Packet Loss) โดยระบบจะมีการกู้คืนข้อมูลที่สูญหายระหว่างทางให้อัตโนมัติ ทำให้ภาพปลายทางคมชัดแม้เน็ตจะแกว่ง

การใช้งาน: เหมาะสำหรับการสัมภาษณ์แขกรับเชิญทางไกล หรือการส่งสัญญาณจากห้องจัดเลี้ยง (Event Hall) กลับมาที่สถานีโดยไม่ต้องลากสาย Fiber Optic ยาวๆ

ข้อดี: ดีกว่าระบบ RTMP แบบเก่า เพราะ Latency (ความหน่วง) ต่ำมาก และภาพไม่แตก

       Mobile Journalism (MoJo) & Video Conference

ในข่าวด่วนหรือสถานการณ์ฉุกเฉิน สมาร์ทโฟนคืออุปกรณ์ถ่ายทอดสดที่เร็วที่สุด

แอปพลิเคชันเฉพาะทาง: สถานีโทรทัศน์จะใช้แอปฯ ของระบบ Bonding (เช่น LU-Smart หรือ TVU Anywhere) ติดตั้งในมือถือนักข่าว แอปฯ นี้จะเชื่อมต่อกับ Server ของสถานีโดยตรง ทำให้คุณภาพสัญญาณดีกว่าการ Live ผ่าน Facebook/YouTube ทั่วไป และสถานีสามารถควบคุมคุณภาพได้

Video Conference: การใช้ Zoom, MS Teams, หรือ vMix Call ดึงสัญญาณภาพแขกรับเชิญเข้าสู่ระบบออกอากาศโดยตรง ซึ่งกลายเป็นมาตรฐานปกติไปแล้วหลังยุคโควิด-19

วิศวกรหรือผู้ที่ดูแลระบบทางเทคนิคของสถานีโทรทัศน์มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการดำเนินงานของสถานีโทรทัศน์ทั้งหมด เปรียบเสมือน กระดูกสันหลัง ที่คอยดูแลและจัดการระบบทางเทคนิคทั้งหมดเพื่อให้การแพร่ภาพออกอากาศเป็นไปอย่างราบรื่น มีประสิทธิภาพ และมีคุณภาพสูงสุด

ความสำคัญของวิศวกรรมสถานีโทรทัศน์สามารถสรุปได้ดังนี้

1. ดูแลหัวใจหลักของการออกอากาศ

วิศวกรของสถานีโทรทัศน์มีหน้าที่รับผิดชอบโดยตรงต่ออุปกรณ์และระบบทั้งหมดที่เกี่ยวข้องกับการออกอากาศ ตั้งแต่ห้องควบคุมการผลิต (Production Control Room), ห้องควบคุมการออกอากาศหลัก (Master Control Room), เครื่องส่งสัญญาณ, ไปจนถึงระบบสายอากาศ ซึ่งทั้งหมดนี้คือหัวใจสำคัญที่ทำให้ผู้ชมสามารถรับชมรายการต่างๆ ได้ หากไม่มีฝ่ายวิศวกรรมดูแลระบบเหล่านี้ การแพร่ภาพก็ไม่สามารถเกิดขึ้นได้

2. รักษาคุณภาพของภาพและเสียง 

คุณภาพของสัญญาณภาพและเสียงที่ผู้ชมได้รับนั้นขึ้นอยู่กับการทำงานของฝ่ายวิศวกรรมโดยตรง พวกเขามีหน้าที่:

ตรวจสอบและปรับแต่งสัญญาณ: ดูแลให้ภาพมีความคมชัด สีสันถูกต้อง และเสียงดังฟังชัด ไม่มีสัญญาณรบกวน

• ซ่อมบำรุงอุปกรณ์: ดูแลรักษาอุปกรณ์ต่างๆ ให้อยู่ในสภาพพร้อมใช้งานเสมอ เพื่อป้องกันปัญหาที่อาจเกิดขึ้นระหว่างการออกอากาศ

• แก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า: เมื่อเกิดเหตุขัดข้องทางเทคนิค เช่น ภาพหาย เสียงดับ หรือสัญญาณล่ม วิศวกรจะต้องเข้าแก้ไขสถานการณ์ให้กลับสู่ภาวะปกติโดยเร็วที่สุด

3. รองรับเทคโนโลยีการออกอากาศที่ทันสมัย 

วงการโทรทัศน์มีการพัฒนาทางเทคโนโลยีอย่างรวดเร็ว จากระบบแอนะล็อกสู่ดิจิทัล และปัจจุบันก้าวไปสู่ความคมชัดระดับ HD, 4K หรือแม้กระทั่งการถ่ายทอดสดผ่านอินเทอร์เน็ต (Live Streaming) วิศวกรสถานีโทรทัศน์คือผู้ที่มีบทบาทสำคัญในการ:

• ศึกษาและนำเทคโนโลยีใหม่ๆ มาปรับใช้: เพื่อให้สถานีมีความทันสมัยและสามารถแข่งขันในตลาดได้

• ออกแบบและวางระบบ: วางแผนและติดตั้งระบบใหม่ๆ ให้เข้ากับการทำงานของสถานี

• ฝึกอบรมบุคลากร: สอนให้เจ้าหน้าที่ฝ่ายต่างๆ สามารถใช้งานอุปกรณ์และเทคโนโลยีใหม่ได้อย่างถูกต้อง

4. สร้างความน่าเชื่อถือและความต่อเนื่องในการออกอากาศ 

การออกอากาศที่ต่อเนื่องและไม่มีสะดุดเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งต่อความน่าเชื่อถือของสถานีโทรทัศน์ ฝ่ายวิศวกรรมต้องวางแผนและดูแลระบบไฟฟ้าสำรอง ระบบสำรองข้อมูล และแผนฉุกเฉินต่างๆ เพื่อให้แน่ใจว่าสถานีจะสามารถออกอากาศได้อย่างต่อเนื่องตลอด 24 ชั่วโมง แม้ในสถานการณ์ที่ไม่คาดฝัน

โดยสรุป วิศวกรรมสถานีโทรทัศน์ คือส่วนงานที่ขาดไม่ได้ในการทำธุรกิจสถานีโทรทัศน์ เพราะเป็นผู้ที่ทำให้ "เนื้อหารายการ" ที่ฝ่ายผลิตสร้างสรรค์ขึ้นมา สามารถส่งไปถึงผู้ชมปลายทางได้อย่างมีคุณภาพและมีประสิทธิภาพสูงสุดนั่นเอง